Loop je in het Haarlemse Teylers Museum meteen rechts om de hoek de Eerste Fossielenzaal binnen, dan stuit je op de bekende Tegelenvitrine. Deze kast ligt vol met eeuwenoude overblijfselen uit het Limburgse dorp Tegelen. Eind negentiende en begin twintigste eeuw kwamen daar uit de kleilagen talloze botten naar boven van onder andere hyena’s, olifanten, bevers, apen en zelfs een neushoorn. Toch lag er al die tijd een opvallend buitenbeentje tussen: de fossiele botten van een zeearend. Wetenschappers twijfelden al langer of dit dier er wel echt tussen hoorde. Nieuw onderzoek brengt nu het verlossende antwoord: de vogel is inderdaad niet afkomstig uit de Limburgse klei en blijkt vele malen jonger dan zijn zaalgenoten.
De bekende Tegelenfossielen zijn zo’n 2 miljoen jaar oud en dateren uit het Tiglien. Dit was een opvallend warme periode met een subtropisch klimaat, ingeklemd tussen twee ijstijden. Uit dat specifieke tijdperk zijn nergens anders fossiele resten van zeearenden bekend, aangezien die doorgaans pas veel later in het fossielenbestand opduiken, met name in het laat Pleistoceen (tussen 116.000 en 11.700 jaar geleden).
Ook op historische reconstructies ontbrak het dier steevast. Toen paleokunstenaar J.F. Obbes in 1943 op basis van gegevens van Teylers Museum een uiterst gedetailleerde aquarel maakte van het Tegelse ecosysteem, liet hij de zeearend bewust weg. Op een schilderij van Ben Collet uit 1978 verschenen wel wat vliegende dieren in de verte, maar die deden eerder aan eenden denken. Bovendien ontdekten paleontologen in 2024 dat de botten van de zeearend het kenmerkende kleilaagje misten dat op alle andere stukken uit Tegelen zit.
Student paleontologie Rick de Graaf en paleontoloog Dick Mol besloten de zaak grondig uit te zoeken. Onder leiding van prof. dr. Anne Schulp (vertebratenpaleontoloog aan de Universiteit Utrecht en honorair conservator bij Teylers Museum) doken zij eerst de historische documentatie in. Eugène Dubois, ontdekker van de Javamens en destijds conservator in Haarlem, reisde in 1902 zelf naar Limburg om fossielen op te halen. Hij sprak met de plaatselijke kleidelvers af dat nieuwe vondsten per spoor naar Haarlem werden doorgestuurd.
Later verslapte de belangstelling van Dubois voor de collectie. Pas in 1951, toen zijn opvolger Carel van Regteren Altena een inventarisatie maakte, werden enkele houten kisten en manden geopend die al sinds 1913 onaangeroerd in het museum stonden. Daarin zaten de botten van de zeearend. Dubois had ze waarschijnlijk nooit onder ogen gehad, maar Van Regteren Altena besloot ze destijds alsnog administratief aan de Tegelencollectie toe te voegen.
Om definitief uitsluitsel te krijgen, zetten de onderzoekers moderne analysetechnieken in. Een radiokoolstofdatering (^14C-datering) wees uit dat de arend leefde tussen 9861 en 9449 voor Christus, tijdens het Holoceen. Dat betekent dat het dier niet 2 miljoen jaar oud is, maar ongeveer 11.500 jaar. Daarnaast toonde een röntgenfluorescentieanalyse (XRF) aan dat de chemische samenstelling van de vogelbotten wezenlijk verschilt van de echte Tegelenstukken. De Limburgse kleifossielen hebben door de eeuwen heen elementen als uranium, thorium en yttrium geabsorbeerd; in de botten van de zeearend ontbreken deze stoffen volledig.
Waar de vogelbotten dan wél exact zijn opgegraven, moet toekomstig onderzoek uitwijzen. In het museum heeft het dier zijn plek inmiddels weer teruggekregen, voorzien van een actuele toelichting op het onderzoek. Het verhaal sluit naadloos aan bij het karakter van het museum, waar voortschrijdend inzicht en experiment centraal staan.
Wil je de vitrine en de bijbehorende tentoonstelling met eigen ogen bekijken? Neem voor actuele bezoektijden en toegang een kijkje op de website van Teylers Museum. De volledige wetenschappelijke onderzoeksresultaten van De Graaf en Mol zijn gepubliceerd in The Netherlands Journal of Geosciences.
Info
- Tentoonstelling ‘Zeker weten? Hoe wetenschap werkt’
- Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem
- Te zien tot en met 29 augustus 2027
Zeker weten?
Hoe werkt wetenschap precies? Ga zelf op zoek naar het antwoord in de tentoonstelling ‘Zeker weten?’. Aan de hand van verrassende historische en actuele voorbeelden komen vijf basisprincipes van de wetenschap tot leven. Stap in de wondere wereld van de wetenschap!
Gerelateerde berichten
- Advertentie -
