Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem koopt uitzonderlijk werk van Jan Porcellis

0

Op woensdag 4 oktober onthulde burgemeester Jos Wienen van Haarlem in het Frans Hals Museum de jongste aankoop van het museum: het schilderij Schepen in een storm, een uitzonderlijk, vroeg en goed bewaard zeegezicht van Jan Porcellis uit ca. 1618/1622. Porcellis bracht een omwenteling in het schilderen van zeezichten teweeg – juist in zijn Haarlemse periode.

Deze unieke aanwinst onderstreept het verhaal dat Haarlem aan het begin van de Gouden Eeuw een epicentrum van artistieke vernieuwing was waar grote omwentelingen in de schilderkunst plaatsvonden”, aldus directeur Ann Demeester van het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem. Kwalitatief hoogwaardige stukken van Jan Porcellis zijn zeer zeldzaam en komen slechts zelden op de markt. Het schilderij is voor een bedrag van € 800.000 aangekocht met steun van de Stichting Mr. Cornelis Roozen Fonds, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt – mede dankzij haar Daan Cevat Fonds en haar Coleminks Fonds.

Jan Porcellis
De van oorsprong Vlaamse Jan Porcellis (Gent, 1584 – 1632) was een van de meest gevierde marineschilders in de zeventiende eeuw. Hij vestigde zich na een paar omzwervingen in 1622 in Haarlem. Daar was hij volgens kunstenaarsbiograaf Arnold Houbraken eerder in de leer geweest bij zeeschilder Hendrik Vroom. Vroom stond bekend om zijn imposante, kleurrijke voorstellingen vol anekdotische details. Porcellis, daarentegen, introduceerde samenhang: hij toonde schepen in perspectivisch overtuigende verhouding tot elkaar, vermengde zijn kleuren en sorteerde daarmee een overtuigend ruimtelijk effect. In subtiele bruin- en grijstinten, van zilverwit tot dreigend donker, wist hij de natuurkrachten weer te geven. Andere zeeschilders volgden. Ondanks Porcellis’ relatief korte verblijf (tot 1624) namen zijn reputatie en faam juist in Haarlem een grote vlucht. Stadshistorieschrijver Samuel Ampzing loofde Porcellis in zijn boek van 1628 als “de grootste constenaer in schepen” van Haarlem. Schilder-biograaf Samuel van Hoogstraten noemde hem in 1678 “dien grooten Raphel [Raphael] in ’t zeeschildren”.

Schepen in een storm
De twee meest vooraanstaande Porcellis-specialisten, Dr. John Walsh en Dr. Gerlinde de Beer, herkennen Schepen in een storm als een eigenhandig, kwalitatief hoogwaardig en goed bewaard gebleven stuk van zijn hand. De Beer merkt specifiek op dat Porcellis hier voor het eerst twee schepen op perspectivisch overtuigende wijze schuin achter elkaar in het water plaatst – een vondst die veel navolging zou krijgen. John Walsh voegt daar aan toe: “It was in Haarlem that Porcellis began to paint seascapes with truly convincing effects of weather and atmosphere. Shipwrecks, like this especially fine one – bleak and violent in sea and sky – gave his audience shivers, and plenty to think about: fortunes were made in ships like these, but some went on the rocks, helpless in the grip of God’s power.

Frans Hals Museum
Ondanks Porcellis’ evidente connectie met Haarlem en zijn enorme belang voor de Nederlandse kunst in het algemeen bezat het Frans Hals Museum tot op heden geen enkel werk van zijn hand. Schepen in een storm zal dit hiaat op voorbeeldige wijze vullen. Het museum bezit drie topstukken van Porcellis’ veronderstelde leermeester Hendrick Vroom. Ook andere belangrijke Haarlemse zeeschilders, zoals Van Wieringen en Verbeeck zijn zeer goed vertegenwoordigd in de collectie. De fundamentele vernieuwing zoals die door Porcellis werd bewerkstelligd – juist in zijn Haarlemse periode – kan op uitnemende wijze worden getoond aan de hand van Schepen in een storm. Het schilderij vormt daarmee een schakelpunt binnen de collectie. Zo is de impact die Porcellis had zeer fraai te tonen aan de hand van op hem geïnspireerde marineschilderijen van Van Everdingen die een fervent verzamelaar was van werken van Porcellis (hij bezat er maar liefst dertien!) en het werk van Pieter Mulier.

Aanvulling collectie Nederland
Porcellis’ oeuvre is betrekkelijk klein; naast nog geen zestig schilderijen kennen we tegenwoordig een dertigtal tekeningen van zijn hand, en een reeks etsen naar zijn ontwerp. Binnen de collectie Nederland bezitten slechts vier musea schilderwerk van Porcellis: Het Rijksmuseum te Amsterdam, het Boijmans Van Beuningen Museum in Rotterdam, de Lakenhal in Leiden en het Haagse Mauritshuis. De werken van Porcellis die deze musea bezitten dateren allen rond 1630.

Schepen in een storm, dat het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem nu toevoegt aan zijn collectie, is ongeveer een decennium eerder te dateren en markeert daarmee een significant vroeger schakelpunt binnen de Nederlandse schilderkunst. Goede stukken van Jan Porcellis zijn zeer zeldzaam en komen slechts zelden op de markt. Er deed zich nu een unieke mogelijkheid voor om dit werk – dat is geschilderd op een prachtig paneel en zich in een uitzonderlijk goede conditie bevindt – na decennia in particulier bezit weer terug te laten keren in de Nederlandse kunstcollectie, en op die manier openbaar te maken voor het publiek. Voor het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem betekent de aankoop van Porcellis’ Schepen in een storm dat het museum op grootse wijze het verhaal kan vertellen over Haarlem als centrum van vele artistieke vernieuwingen die in de Gouden Eeuw plaatsvonden. Het museum is dan ook bijzonder trots, dankbaar en verheugd dat het dit werk met louter externe particuliere- en publieke gelden heeft kunnen verwerven voor de collectie van de Gemeente Haarlem en kan toevoegen aan de Collectie Nederland.